Gaeilge Neamhfhoirmiúil

Is Fearr Gaeilge Bhriste, Ná Béarla Cliste!

Gaeilge Neamhfhoirmiúil

Am Na Naíonáin Rang a 1 & 2 Rang a 3 & 4 Rang a 5 & 6
Ar maidin

Caint an mhúinteora

Isteach libh.

Dia dhaoibh ar maidin, a pháistí/Dia is Muire duit, a mhúinteoir.

Conas atá sibh ar maidin?

Croch suas do chóta.

Seas i gcomhair na paidreacha.

An bhfuil aon duine as láthair?

Cé atá as láthair inniu?

Tógaigí amach an obair bhaile.

An bhfuil an obair bhaile déanta agat?

Cén fáth nach bhfuil sé déanta agat?

Cé a bhí tinn inné?

An bhfuil biseach ort?

An bhfuil nóta agat?

Tá an seomra ranga an-te. Oscail an fhuinneog le do thoil.

Breithlá shona duit, a Mháire. Cén aois tú anois

Cén fáth an bhfuil tú déanach?

Ordaithe – ‘Croch suas do chóta’,’Oscail na dallóga’,’Tógaigí amach bhur leabhair’

Cá bhfuil do chulaith éide?

Cén fáth nach bhfuil do chulaith reatha ort?

Caint an pháiste Dia dhuit, a mhúinteoir.

Táimid go maith.

Bhí mé tinn inné.

Tá nóta agam.

Inniu mo bhreithlá. Tá mé sé bliana d’aois/seacht mbliana d’aois inniu.

Ní dhearna mé m’obair bhaile mar bhí mé tinn/bhí cuairteoirí againn.

Gabh mo leithscéal, a mhúinteoir-tá mé déanach.

Bhí an trácht trom

Rinne mé dearmad ar mo leabhar Mata.

An mbeidh Ceol/Ealaín againn inniu?

An bhfuil cead agam …?

Beannú do dhuine áirithe

Na Paidreacha

Leithscéal a ghabháil…’Tá brón orm ach rinne mé dearmad ar mo leabhar’,’Níl m’obair déanta agam mar…’

Seo nóta duit.

Cead a lorg…’An bhfuil cead agam…?’

Am Na Naíonáin Rang a 1 & 2 Rang a 3 & 4 Rang a 5 & 6
Am rolla

Caint an mhúinteora

Ciúnas!

Bígí ciúin a pháistí.

An bhfuil Seán ar scoil inniu?

An bhfuil gach duine ag éisteacht?

Éistigí!

An bhfuil sibh réidh?

Cá bhfuil Máire inniu?

An bhfuil Seán ar scoil inniu?

An bhfuil biseach ort?

An bhfuil nóta agat?

Breithlá shona duit, a Mháire.

Cá bhfuil Seán inniu?

Táim ag glaoch an rolla, bígí ciúin.

Cá raibh tú inné?

A Sheáin, an raibh tú tinn inné?

Tá duine amháin /beirt/triúr as láthair.

Tá gach duine ar scoil.

Cá bhfuil Seán inniu?

An bhfaca éinne Seán?

Táim ag glaoch an rolla, bígí ciúin.

Cá raibh tú inné?

Cén fáth nach raibh tú ar scoil inné?

A Sheáin, an raibh tú tinn inné?

Tá duine amháin/ beirt/triúr as láthair.

Caint an pháiste Anseo

Tá/Níl

Tá/Níl sí anseo.

Tá/Níl sí tinn.

Tá/Níl sé ar scoil inniu.

Táimid réidh.

Bhí mé tinn inné.

Tá nóta agam.

Inniu mo bhreithlá. Tá mé sé bliana d’aois/seacht mbliana d’aois inniu.

Tá sé as láthair inniu.

Ní fhaca.

B’fhéidir go bhfuil sé tinn.

Bhí sé tinn inné tar éis na scoile.

Bhí mé tinn inné.

Bhí slaghdán orm.

Bhris sé a chos/a lámh inné ag imirt peile.

Chaill sé an bus.

Ní bheidh sé ar scoil inniu mar tá sé tinn.

Ní bheidh mé ar scoil amárach mar caithfidh mé dul chuig an dochtúir.

Chuaigh sé chuig an bhfiaclóir ar maidin.

Beidh sé ar ais tar éis am sosa/am lóin.

Beidh sé ar scoil amárach, a mhúinteoir.

Ghortaigh sé a lámh inné ag imirt peile.

Níl a fhios agam cá bhfuil sé inniu.

B’fhéidir go raibh sé déanach.

Am Na Naíonáin Rang a 1 & 2 Rang a 3 & 4 Rang q 5 & 6
Am lóin

Caint an mhúinteora

Tóg amach an lón.

Ith do lón/ do cheapaire.

Ól do dheoch/ do chuid bainne.

Suigí síos.

Suigh in aice le Seán.

Cuir i do mhála é.

Nigh do lámha.

Pioc suas é sin.

Cuir sa bhosca bruscair é.

Cuir ort do chóta agus do chaipín.

Déan líne.

Tugaigí amach an bainne.

Tógaigí amach an lón anois.

An bhfuil bainne agat?

An bhfuair Máire bainne?

Ar thug tú bainne do Liam?

Ar ith tú do lón?

Glanaigí na boird.

Cuirigí isteach an lón.

Bailigí an bruscar.

Cuirigí oraibh bhur gcótaí.

Cá bhfuil do chóta agus do chaipín, a Sheáin?

Déanaigí líne agus siúlaigí amach go dtí an clós.

Seo spúnóg duit.

Cá bhfuil do bhosca lóin, a Mháire?

An ndearna tú dearmad ar do lón, a Phádraig?

An bhfuil spúnóg agat don íogart?

An bhfuil sibh réidh leis an lón anois?

Scuab suas é sin.

Cén fáth nár ith tú do lón?

Déanaigí deifir anois.

Ar chríochnaigh sibh bhur lóin fós?

Cén fáth nár chríochnaigh tú do lón, a Sheáin?

Osclóidh mé é sin duit, a Cháit.

Caint an pháiste Tá tart orm.

Tá ocras orm.

An bhfuil sé in am lóin?

An bhfuil bainne/sú oráiste agat inniu?

Ná bí ag brú sa líne.

Ná bí ag rith.

An maith leat ceapairí cáise/liamháis/bananaí?

Ní maith liom ……….

Tá íogart/úll/oráiste agam don lón inniu.

Is breá/maith/fuath liom……

Rinne mé dearmad ar mo lón.

D’fhág mé mo lón sa bhaile.

Táimid réidh leis an lón.

An bhfuil cead agam …?

An bhfuil cead againn dul amach?

Tá sé fuar amuigh.

Tá sé fliuch/ag cur báistí.

An ndearna tú dearmad ar do lón inniu, a Mháirtín?

Bhí deifir orm ar maidin agus rinne mé dearmad

An osclóidh tú é seo dom, a mhúinteoir?

Déanaigí deifir nó beidh an sos thart.

Ní bheidh muid ag dul amach sa chlós inniu mar tá sé ag cur báistí srl.

Ag dul abhaile ón scoil

Caint an mhúinteora

An bhfuil sibh réidh?

Cé atá ag caint?

Glanaigí suas.

Faigh do chóta.

Faighigí bhur gcótaí.

Cuir ort do chóta.

Cuirigí oraibh bhur gcótaí.

Seasaigí sa líne anois.

Oscail an doras, a Mháire.

Siúlaigí amach go ciúin.

Ná bígí ag rith.

Slán abhaile.

Cé atá ag caint?

Faigh do chóta.

Cuir ort do chóta.

Faighigí bhur gcótaí.

Cuirigí oraibh bhur gcótaí.

Seasaigí sa líne anois.

Siúlaigí amach go ciúin.

Feicfidh mé amárach sibh.

Ná bí ag rith/ag brú.

Seas sa líne.

Oscail an doras, a Mháire

Tá sé in am dul abhaile.

Go dté tú/sibh slán.

Seasaigí le haghaidh na bpaidreacha.

Dún na fuinneoga.

Bígí cúramach ar an mbóthar ag siúl/rothaíocht abhaile.

Críochnaigí an obair sin anocht.

Déanaigí bhur ndícheall leis sin anocht.

Fágaimid é sin go dtí an chéad lá eile.

Caint an pháiste Slán leat, a mhúinteoir.

Slán.

Slán leat, a Sheáin/a Mháire.

Siúil amach.

Slán abhaile.

Slán libh.

Ná bí ag brú.

Ná bí ag rith.

An bhfuil an obair bhaile ar fad scríofa síos agat?

Déan deifir / brostaigh ort.

Go dté tú/sibh slán.

Bí ciúin.Tá an múinteoir ag caint.

An bhfuil tú ag siúl/ag rothaíocht abhaile?

An bhfuil tú ag dul abhaile ar an mbus?

Táim ag siúl/ag rothaíocht abhaile.

Táim ag dul abhaile ar an mbus/sa charr.

Feicfidh mé amárach tú/sibh.

Bain taitneamh as an tráthnóna/as an deireadh seachaine.

An dtiocfaidh tú chuig mo theach-sa?

Tá go leor obair bhaile againn anocht.

Níl mórán obair bhaile again anocht.

Tá …… ar siúl ar an teilifís anocht.

An bhfuil tú ag dul go dtí an cóisir tar éis na scoile?

Ainm Briathartha

Na Naíonáin Rang a 1-6
Ag ól

Ag rith

Ag teacht

Ag ithe

Ag siúl

Ag dul

Ag léamh

Ag snámh

Ag glanadh

Ag scríobh

Ag ní

Ag damhsa

Ag canadh

Ag súgradh

 

Ag imirt

i mo chodladh

Ag seinm

Ag gáire

Ag scipeáil

Ag comhaireamh

Ag peinteáil

Ag siopadóireacht

Ag troid

Ag tafann

Ag léim

Ag caint

Ag tiomáint

Ag cogornáil

Ag eitilt

Ag scríobláil

Ag séideadh

Ag béiceadh

Ag rothaíocht

Ag ciceáil

Ag taitneamh

Ag éisteacht

Ag dathú

Ag féachaint

Ag caoineadh

Ag cur fola/baistí

Ag titim

Ag obair

Ag bailiú

Ag rothaiocht

Ag gearradh

 

 

 

Briathra

Na Naíonáin Rang a 1 & 2 Rang a 3 & 4 Rang a 5 & 6
Bhí

An bhfuil? Tá/Níl (Mé, tú, sé, sí)

Cheannaigh

Dhún

Ghlan

Chuir

D’ól

Nigh

Léigh

Scriobh

D’ith

Chuala

Chuaigh

Fuair

Chonaic

Ghortaigh

Athchleachtadh agus:

Cas (aigí)

Ná dean dearmad

Ná fág

Stop

Seas

déan

Éist

téigh

pioc suas

Fan

dathaigh

faigh

Bain díot

féach

buail

Oscail/dun

Criochnaigh

ceangail

Las/much

bailigh

rith

Tarraing

Tabhair

amach

siúil

Tóg

taispeáin dom

tomhais

Croch suas

abair

Tar anseo

amach

D’ith mé

D’ol mé

Bhris mé

Léim mé

Rith mé

Tháinig mé

Cheannaigh mé

Chonaic mé

Thit mé

Thosaigh mé

D’éirigh mé

Rinne mé

Chaith mé

Scríobh mé

Chuir mé

Thóg mé

Chuaigh mé

D’oscail mé

Dhún mé

Bhailigh mé

Chuala mé

Ghlaoigh mé

Ghearr mé

Chas mé

Nigh mé

Chroch mé

Sheas mé

Shuigh mé

Léigh mé

Dúirt mé

Rug mé ar

Shiúl mé

Ghlan mé

Athchleachtadh de na briathra seo a leanas:

D’ith, D’ól, Bhris, Léim,Rith, Tháinig,Cheannaigh,Chonaic,Thit, Rinne,Chaith,Scríobh,Chuir,Thóg,Chuaigh,D’oscail,Dhún,Bhailigh,Chuala,

Ghlaoigh ,Ghearr,Chas,Nigh,Chroch,Sheas,Shuigh,Léigh,Dúirt,Rug,Shiúil, Ghlan.

  1. Aimsir Láithreach de na briathra go léir thuas.

2.  Aimsir Chaite: eg.    D’ith mé,

D’ith tú,

D’ith sé,

D’ith sí,

Ditheamar,

D’ith sibh,

D’ith said

Aimsir Láithreach: eg.     Itheann mé,

Itheann tú,

Itheann sé,

Itheann sí,

Ithimid,

Itheann sibh,

Itheann said.

  1. Briathra neamhrialta/ceistiúcháin de na briathra thuas, eg:

Ar ith? –      D’ith

Níor ith

Aimsir Fháistineach  =  briathra rialta agus neamhrialta.

Athchleachtadh de na briathra go léir san Aimsir Chaite agus san Aimsir Láithreach.

 

 

Rialacha

Caol le Caol (i,e)

Leathan le Leathan (a, o, u)

Aimsir Chaite

Inné

Aimsir Láithreach

Gach Lá

Aimsir Fháistineach

Amárach

An Chéad Réimniú (Siolla amháin)

Cosan ‘h’ caith- chaith

Guta D’ ól- D’ól

F   D’f   fill- D’fhill

Ar + Séimhiú- Ar dhún? Ar ól

Níor + Séimhiú – Níor Dhún. Níor ól

An Dara Réimniú (Níos mó na siolla amháin)

Cosan ‘h’ ceannaigh- cheannaigh

Guta D’ oscail- D’oscail

F   D’f   freagair- D’fhreagair

Ar + Séimhiú- Ar dhúisigh? Ar imigh

Níor + Séimhiú – Níor Dhúisigh. Níor imigh

An Chéad Réimniú(Siolla amháin)

i, e- eann         Bris- Briseann

a, o, u- ann       Dún- Dúnann

an +úru- an gcaitheann

ní + h- ní dhúnann

An Dara Réimniú (Níos mó na siolla amháin)

i, e – íonn- dúisíonn

a, o, u- aíonn- ceannaíonn

an +úru- an gceannaíonn

ní + h- ní dhuisíonn

An Chéad Réimniú(Siolla amháin)

i, e- fidh         Bris- Brisfidh

a, o, u- faidh      Dún- Dúnfaidh

an +úru- an gcaithfidh

ní + h- ní dhúnfaidh

An Dara Réimniú (Níos mó na siolla amháin)

i, e – eoidh- dúiseoidh

a, o, u- óidh- ceannóidh

an +úru- an gceannóidh

ní + h- ní dhuiseoidh

 

DÁN NA mBRIATHRA NEAMHRIALTA

 

Aimsir Chaite

Fuair Rossa íde béil ó Mham

Ar leathuair tar éis a seacht,

Rug sé ar an liathróid

Agus tháinig sé isteach.

Rinne Daidí cáca

Thug sé  é do Rossa.

D’ith Rossa é go sásta

Is bhí a bholg lán.

Chonaic Rossa a Mham ag teacht

Agus chuala sé í.

Dúirt sé a phaidreacha

Agus chuaigh sé a luí.

Aimsir Láithreach

Faigheann  Rossa íde béil ó Mham

Ar leathuair tar éis a seacht,

Béireann  sé ar an liathróid

Agus tagann sé isteach.

Déanann  Daidí cáca

Tugann sé  é do Rossa.

Itheann  Rossa é go sásta

Is bíonn a bholg lán.

Feiceann  Rossa a Mham ag teacht

Agus cloiseann sé í.

Deir sé a phaidreacha

Agus téann sé a luí.

 

 

 

Aimsir Fháistineach

Gheobhaidh  Rossa íde béil ó Mham

Ar leathuair tar éis a seacht,

Béarfaidh  sé ar an liathróid

Agus tiocfaidh sé isteach.

Déanfaidh  Daidí cáca

Tabharfaidh sé  é do Rossa.

Íosfaidh Rossa é go sásta

Is beidh a bholg lán.

Feicfidh  Rossa a Mham ag teacht

Agus cloisfidh  sé í.

Déarfaidh sé a phaidreacha

Agus rachaidh sé a luí.

Réamhfhocail

Na Naíonáin Rang a 1 agus 2 Rang a 3 agus 4 Rang a 5 Rang a 6
Ar an

Ag an

Faoin

Isteach sa

Amach sa

Thar an

Tríd

Ag dul suas /ag dul síos

Athrá agus:

Go dtí an

Ón

Timpeall

Den

Taobh, thiar,den

Ag an

Idir

Do

Le

In aice le

Trasna

Os comhair

Os cionn

Ar dheis / Ar chlé

Athrá agus:

Thuas

Thíos

le haghaidh

Droim le droim

Ar: orm, ort……orthu

Ag: agam……acu

Do: dom…….dóibh

Le: liom……leo

As: asam….astu

Athrá agus:

Chuig

Roimh

Í

Thar

Idir

Fúm, fút…….fúthú

Díom, díot……díobh

Athrá agus:

Uaim, uait……uathu

Romham, romhat…….rompu

Tharam, tharat……..tharstu

Ionam, ionat……iontu

Malartaí/Aidiachtaí

Naíonáin Shóisearacha Naíonáin Shinsearacha Rang a 1 Rang a 2 Rang a 3 Rang a 4 Rang a 5 Rang a 6
Beag

Mór

Áthas

Brón

Tanaí

Ramhar

Fuar

Te

Oscail

Dún

Na dathanna

Athrá agus:

Ocras

Tart

Glan

Salach

Suas

Síos

Bán

Dubh

Óg

Sean

Lán

Folamh

Athrá agus:

Fearg

Áthas

Isteach

Amach

Istigh

Amuigh

Oscailte

Dúnta

Lán

Folamh

Fíor

Bréagach

Athrá agus:

Tapa

Mall

Fliuch

Tirim

Geal

Dorcha

Fada

Gearr

Eagla

Athrá agus:

Ard

íseal

Caol

leathan

Tiubh

tanaí

Úr

gearr

Olc

maith

Athrá agus:

Éasca

deacair

Folamh

lán

Daor

soar

Trom

éadrom

Sean

nua

Bog

crua

Ceart

mí-cheart

Athrá agus:

Fuar, níos fuaire, is fuaire

Ard, níos aired, is airde

Glan, níos glaine, is glaine

Óg, níos óige, is óige

Láidir, níos láidre, is láidre

Mór, níos mó, is mó

Beag, níos lú, is lú

Maith, níos fearr, is fearr

Olc, níos measa          ,is measa

Te, níos teo, is teo

Athrá agus:

Daor, níos daoire, is daoire

Saor, níós saoire, is saoire

Trom,níos troime,is troime

Sean, níos sine, is sine

Tapa, níos tapúla, is tapúla

Geal, níos gile, is gile

Fada, níos faide, is faide

Mall, níos moille, is moille

An Aidiacht Shealbhach

Cé leis é?

Mo- my

Do-your

a-His

a-Her

ár-our

bhur- your (plural)

a-their

Rialacha roimh chosain:

–          Tá mé i mo chónaí

–          Tá tú i do chónaí.

–           Tá sé ina chónaí

–           Tá sí ina cónaí.

–          Táimid inár gcónaí.

–           Tá sibh i bhur gcónaí.

–           Tá siad ina gcónaí.

Rialacha roimh ghutaí:

-m’athair

–  d’athair

– a athair

-a hathair

-ár n-athair

-bhur n-athair

– a n-athair

Ceisteanna

Feidhm Theanga  Naíonáin/Rang a 1 agus 2  Rang a 3 agus 4 Rang a 5 agus 6
Tabhairt chun cuimhne ·                     Cé?

·                     Cad?/Céard?

·                     Cén áit?/Cá háit?

·                     Cén uair?/Cathain?

·                     Cé mhéad?

·                     Cad/Céard a tharla ansin?

·                     Cén t-ainm atá ar…?

·                     Cé acu atá fíor nó bréagach?

Tuiscint  ·                     Cén chaoi/conas…? ·                     Céard/Cad a tharlóidh an gceapann tú?

·                     Cén chaoi/Conas a bhfuil siad difriúil/cosúil lena chéile?

·                     Céard/Cad faoi?

·                     An bhfuil tú in ann/ábalta insint dom…?

·                     An bhfuil tú inann/ábalta taispeáint/léiriú dom?

·                     Céard/Cad a chiallaíonn…?

·                     Céard/Cad atá i gceist…?

·                     Céard/Cad is brí le…?

·                     Cén chaoi/Conas a gcuirfeá síos ar…?

·                     Cén chaoi/Conas a ndéanfá cur síos ar…?

·                     Céard/Cad é an príomhsmaoineamh…?

·                     An féidir leat insint dom faoi…?

·                     An féidir leat sampla a thabhairt…?

·                     An bhfuil tú in ann/ábalta míniú go cruinn faoi…?

Réiteach  ·                     Cén fáth…?

·                     Cén bealach eile gur féidir iad a réiteach/a shocrú ?

·                     Céard/Cad a tharlódh dá.…?

·                     Cén chaoi/Conas a ndéanfá…?

·                     Céarad/Cad a chuireann sé seo i gcuimhne duit?

·                     Cén chaoi/Conas gur féidir úsáid a bhaint as seo?

·                     Cén chaoi/Conas gur féidir é seo a úsaid?

·                     Cén t-eolas a theastódh uait chun…?/Cén t-eolas a bheadh ag teastáil uait chun…?Cén t-eolas nár mhór a bheith agat chun…?

·                     Céard/Cad a dhéanfá an chéad uair eile?

·                     Dá mbeadh ort…Céad/cad a dhéanfá?

·                     Cén fáth a bhfuil tábhacht le …?

·                     Cén áit a bhfaca tú rud éigin mar seo cheana?

Réasúnaíocht  ·                     Cén fáth….? ·                     Cén aidhm/fáth/cúis a bhí le…?

·                     Céard/Cad iad na codanna …?

·                     Céard/Cad a d’fhéadfadh tarlú dá..?

·                     Cé acu na fíricí agus cé acu na tuairimí?

·                     Cé na torthaí eile a d’fhéadfadh a bheith air?

·                     Céard/Cad ba chúis leis?

·                     Céard/Cad iad na cúiseanna a bhí leis?

·                     Cén tionchar a bhí ag….ar…?

·                     Cén bealach a bhfuil siad cosúil le chéile?

·                     Céard/Cad é an difríocht idir…?

Cruthú  ·                     Cén chaoi/Conas a bhféadfá…?

·                     Lig ort féin….

·                     An bhféadfá _____ a dhearadh chun …?

·                     Cé na bealaí a bhféadfá….?

·                     Dá mba tusa ___ céard/cad a bheadh déanta agat?

·                     Cén chaoi/Conas a tháinig sibh ar na cinntí sin?

·                     Cén chaoi/Conas a ndearna sibh é sin amach?

·                     An bhfeiceann tú/sibh réitigh a d’fhéadfadh a bheith air?

·                     Cé na smaointe eile atá agat/agaibh do …?

·                     Cén chaoi/Conas gur féidir leat/libh an méid atá foghlamtha agat/agaibh a úsáid chun …?

Breithiúnas a thabhairt  ·                     Ar cheart/Ar chóir?…?

·                     Cén fáth?

·                     Cén fáth nach?

·                     An n-aontaíonn tú?/Nach n-aontaíonn tú?

·                     An gceapann tú gur cheart/chóir do …?

·                     Cé acu is fearr? Cén fáth?

·                     Cén chaoi/Conas gur féidir é seo a fheabhsú?

·                     Cén chaoi/Conas gur féidir feabhas a chur ar seo?

·                     Cén t-ord ina gcuirfeá  é?

·                     Céard/Cad é an ___ is tábhachtaí?

·                     Cén chaoi/Conas a ndearna tú/sibh an cinneadh sin?

·                     Cén príomhthosaíocht atá agat/agaibh?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Foclóir

 

Foclóir bunaithe ar na deich Teamaí seo leanas:

  1. Mé féin
  2. Sa Bhaile
  3. Bia
  4. Éadaí
  5. Siopadóireacht
  6. An Scoil
  7. An Teilifis
  8. Caitheamh Aimsire
  9. An Aimsir
  10. Ocáidí Speisialta
An Corp                                                    Droim

Smig

Cluas

Súil

Aghaidh

Cos

Gruaig

Lámh

Ceann

Cloigeann

Glúin

Cos

Béal

Srón

Bolg

Rúitín

Féasóg

Cnámh

Tóin

Leiceann

Uilinn

Mala

Fabhra

Méar

Sáil

Beola

Ordóg

Barraicín

Teanga

Rosta

Muineál

Fiacla

An Teach

Seomra folctha

leithreas

Leaba

Doras

lampa

Urlár/Talamh

cathaoir

Gairdín

Cófra

Bord

stól

Fuinneog

doirteal

Tolg

teilifís

Soilse

Simléar

Díon

Staighre

An Seomra Leapa

Cuirtíní

Lampa

Leithreas

Tuáille

Báisín

An Seomra Suí

Dallóga

Tolg

Teilifíseán

An Chistin

Sáspan

Doirteal

An Scoil

Lón

peann luaidhe

mála scoile             leabhar

Cóipleabhar

Peann

Criaín

bioróir

Rialóir

Scriosán

Siosúr

Péint

Gliú

Cathaoir

Ríomhaire

Doras

Tarraiceán

Cluichí

Leabharlann

Solas

Marcóir

Póstaer

Cófra

Rolla

Doirteal

Bréagán

Bosca bruscair

Fuinneog

Páipéar

Dlúthdhiosca

Clár dubh/bán

Dallóg

Féilire

Halla

Oifig

Seomra ranga

Leithreas

Clós

Mála

Obair Bhaile

Ábhair Scoile

Béarla

Gaeilge

Matamaitic

Oideachas Sóisialta, Imshaoil agus Ealaiochta(OSIE)

Stair

Tíreolaíocht

Eolaiocht

Ceol

Ealaín

Drámaíocht

Corpoideachas

Spóirt

Creideamh

Oideachas Sóisialta, Pearsanta agus Sláinte (OSPS)

Dathanna

Dubh

Donn

Gorm

Glas

Buí

Bán

Dearg

Bándearg

Oráiste

Corcra

Liath

Béas

Bánbhuí

Órdhath

Dúghorm

Rua

Airgead

Crón

Corcairghorm

Daite

Ildaite

Mílítheach

Breac

Aimsir

Báistí

Bogha báistí

Bog

Brothallach

Ceathach

Ceoch

Ceomhar

Cineálta

Cith

Dorcha

Feanntach

Fionnuar

Fliuch

Fuar

Gaofar

Gaoth

Grian

Geal

Glan

Go breá

Grianmhar

Leac oighir

Scamall

Scamallach

Seaca

Sioc

Smúitiúil

Sneachta

Calóga sneachta

Stoirm

Tais

Te

Teas

Teocht

Tirim

Toitcheo

Tuile

Tintreach

Toirneach

Laethanta na Seachtaine

An Luan

An Mháirt

An Chéadaoin

An Déardaoin

An Aoine

An Satharn

An Domhnach

Dé Luain

Dé Mháirt

Dé Céadaoin

Déardaoin

Dé hAoine

Dé Sathairn

Dé Domhnaigh

Míonna na Bliana

Eanair

Feabhra

Márta

Aibreán

Bealtaine

Meitheamh

Iúil

Lúnasa

Meán Fómhair

Deireadh Fómhair

Samhain

Nollaig

 

Na Séasuir

An t-Earrach

An Samhradh

An Fómhar

An Geimhreadh

Féilte

Lá Coille

Lá Fhéile Bríde

Lá Fhéile Pádraig

An Cháisc

Aoine na Cásca

Domhnach Cásca

Luan Cásca

Oíche Samhna

An Nollaig

Oíche Nollag

Lá Nollag

Lá Fhéile Stiofáin/ Lá an Dreoilín

Oíche na Seanbhliana

Lá Saoire Bainc

Am

Arú inné

Inné

Inniu

Amárach

Arú amárach

Seo caite

Seo chugainn

i lár an lae

laethanta

an lá faoi dheireadh

i gceann lá nó dhó

Le cúpla lá anuas

Oíche

Aréir

i lár na hoíche

An oíche cheana

Seachtain

An tseachtain seo

Lár na seachtaine

An deireadh seachtaine

An tseachtain seo caite

Seachtain ó shin

An tseachtain seo chugainn

i gceann seachtain

seachtain ó inniu

coicís

an mhí seo

lár na míosa

an mhí seo caite/chugainn

i gceann míosa

le mí anuas

bliain

an bhliain seo caite

anuraidh

lár na bliana

an bhliain seo chugainn

i gceann bliana

le bliain anuas

bliain ó shin

bliain bhisigh

Uimhreacha Pearsanta (Counting people)

Duine

Beirt

Triúr

Ceathrar

Cúigear

Seisear

Seachtar

Ochtar

Naonúr

deichniúr

Na Bunuimhreacha

1.     Aon

2.    Dó

3.    Trí

4.    Ceathair

5.    Cúig

6.    Sé

7.    Seacht

8.    Ocht

9.    Naoi

10. Deich

11.  Aon déag

12. Dó dhéag

13. Trí déag

14. Ceathair déag

15. Cúig déag

16. Sé déag

17. Seacht déag

18. ocht déag

19. naoi déag

20.fiche

21. fiche a haon

30. triocha

40. daichead

50. caoga

60. seasca

70. seachtó

80. ochtó

90. nócha

100. céad

Caitheamh Aimsire

Cispheil

Iománaíocht

Cártaí

Sacar

Ficheall

Leadóg

Galf

Ficheall

Snámh

Scipeáil

Ceol

Ealaín

Sciáil

Dornálaíocht

júdó

Haca

Mirlíní

cluiche corr

damhsa

rugbaí

snúcar

leadóg boird

marcaíocht

lúthchleasaíocht

surfáil

pictiúrlann

amhránaíocht

peil Gaelach

taisteal

siúl

 

Ainmhithe

Crogall

Leon

Eilifint

Moncaí

Gioráf

Tíogar

Cangarú

Madra

Cearc

Capall

Muc

banabh

Caora

Uan

asal

Lao

Siún

Feirmeoir

Luch

Lacha

Frog

Coinín

Iasc

 

Slite Beatha

Dochtúir

Siopadóir

Garda

Múinteoir

Altra

Tiománaí

Banaltra

Tógalaí

Leabharlannaí

Feirmeoir

Fiaclóir

Fear an phoist

Bainisteoir

Gruagaire#

Rúnaí

Pluiméir

Tréidlia

Meicneoir

Cócaire

Búistéir

Innealtóir

Leicteoir

Poitigéir

Siúinéir

 

Bia agus Deoch

Arán

Cáca

sceallóga

lireacáin

Sicín

Uachtar reoite

ceapaire

banana buí

Bainne

Sú oráiste

Milseáin

bainne

Ispín

Tae

úll

barra seacláide

oráiste

Pónairí

Lón

Bricfeasta

Píotsa

Borgaire

Práta

Caife

Sceallóga

Calóga

Rís

Iasc

Sicín

Ubh

Uachtar Reoite

Subh

Cabáiste

Piorra

Cairéad

Pluma

Leitís

tráta

Cnó

Tornapa

 

Éadaí

Crios

Buataisí

Caipín                                                                       Lámhainní

Bróga

Gúna

Léine

t-léine

bríste

geansaí

cóta

carbhat

hata

sciorta

cuaráin

pitseámaí

culaith snámha

culaith reatha

veist

stocaí

riteoga

cardigan

bríste gearr

seaicéad

bróga Reatha

clogad

uaireadóir

bríste géine

léine peile

Siopadóireacht

Siopa

Siopaí

Siopadóir

Leabharlann

Siopa ceoil

Siopa bróg

Siopa crua- earraí

Siopa nuachtán

Siopa peataí

Siopa éadaí

Siopa bia

Caife

Siopa grósaera

Siopa milseán

Siopa spóirt

Siopa seodra

Oifig an phoist

Siopa leabhar

Siopa cártaí

Siopa bréagán

Siopa guthán

Ollmhargadh

Siopa glasraí agus thorthaí

Poitigéara

Garáiste

Siopa troscán

Siopa nuachtán

Banc

Búistéara

Siopa bláthanna

Stáisiún peitril

Siopa na gcluichí

Siopa carthanais

Siopa bianna sláinte

Siopa éisc

Siopa báicéara

An Teilifís

Clár dúlra

Clár grin

An nuacht

An aimsir

Clár spóirt

Cartúin

Clár ceoil

Cluiche peile

Scannán

Gallúntraí

Ceolchoirm

Drama

Tráth na gceist

Ag féachaint

Clár ama

Shuigh mé

Luigh mé

Tolg

Thosaigh sé

Críochnaigh sé

Thaitin sé liom

Am/ An Clog

…….a chlog

A haon a chlog

A dó a chlog

A trí a chlog

A ceathair a chlog

A cúig a chlog

A sé a chlog

A seacht a chlog

A hocht a chlog

A naoi a chlog

A deich a chlog

A haon déag a chlog

A dó dhéag a chlog

Cúig tar éis a ….

Deich tar éis a…..

Ceathrú tar éis a…..

Fiche tar éis a…..

Fiche cúig tar éis a…..

Leathuair tar éis a…..

Fiche cúig chun a…..

Fiche chun a…..

Ceathrú chun a….

Deich chun a…..

Cúig chun a….

Uair

Leathuair

Nóiméad

Soicind

Ar maidin

Meán lae

Meán oíche

Tráthnóna

Anocht

Aréir

Roimhnóin (r.n.)

Iarnóin (i.n)

Tá sé in am don lóin

Tá sé ró-luath fós

Tá tú déanach

Tá tú mall.

Tá tú breá luath

Tá tú díreach in am.

Mo Theaghlach

Mamaí

Daidí

Máthair

Athair

Tuismitheoirí

Leasathair

leasmáthair

Mac

Iníon

Leanbh

páiste

deirfiúr

deartháir

aintín

uncail

col ceathar

mamó

seanmháthair

daideo

seanathair

Iompar & Taisteal

Eitleán

Bóthar

Rothar

Scútar

Bád

Traein

Bus

Veain

Carr

Luas

 

Aois

Cén aois thú?

Tá mé aon bhliain d’aois.

Tá mé dhá bhliain d’aois.

Tá mé trí bliana d’aois.

Tá mé ceathair bliana d’aois.

Tá mé cúig bliana d’aois.

Tá mé sé bliana d’aois.

Tá mé seacht mbliana d’aois.

Tá mé ocht mbliana d’aois.

Tá mé naoi mbliana d’aois.

Tá mé deich mbliana d’aois.

Tá mé aon bhliain déag d’aois.

Tá mé dhá bhliain déag d’aois.

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Frásaí

ar an gcéad dul síos/i dtús báire – first of all/in the first place
chun an fhírinne a rá – to tell the truth
feictear domsa – it seems to me
d’fheadfadh sé bheith níos measa – it could be worse
is oth liom a rá – i hate to say/i’m sorry to say
cur i gcás – for example
le blianta beaga anuas – in recent years
sa lá atá inniu ann – nowadays
i láthair na huaire – at present
sa todhchaí/amach anseo – in the future
measaim – I think
dul chun cinn – progress
ag dul i ngleic le fadhb – tackling the problem
ina theannta sin – as well as that
go bunúsach – basically
níl lá lochta agam orthu – I don’t blame them at all
cead dom, cead duit – live and let live
ar mhuin na muice – on the pig’s back
ní raibh duine ná deoraí le feiceál – there was nobody to be seen
go tobann/gan choinne – suddenly/without warning
ceacht dóite foghlamtha – a lesson learned
cúis áthais – reason to be happy
níl fonn ná fiach orm x a dhéanamh – I really don’t want to do x
sceimhlithe – terrified
ag tiomáint go róghasta – driving too fast
deis chaillte – lost opportunity
chuamar amú – we got lost
scréach ollmhór – a great scream
díoscán rothaí agus coscán – the screech of wheels and breaks
meangadh mór millteach – a great big smile

Is é mo thuairim láidir…. -It is my strong opinion

Is léir domsa -It is clear to me

Is dóigh liom -I suppose

Dar liom – According to me

Tráth dá raibh-Once upon a time

Gan amhras -Without a doubt

Dáiríre / I ndáiríre – Seriously

Cinnte– Definitely

I ndeireadh na dála/ Ag deireadh an lae -At the end of the day

 

 

 

 

 

 

 

Seanfhocail

 

Aithníonn ciaróg ciaróg eile-It takes one to know one

Bíonn an fhírinne searbh-Truth is often bitter

Dá fhad lá tagann oíche.- However long the day, night comes

I ndiaidh a chéile a thógtar na caisleáin. Rome wasn’t built in a day

Is binn béal ina thost-Sweet to hear is a mouth which is silent

Is fada an bóthar nach bhfuil casadh ann-It’s a long road that has no turning

Is fearr an tsláinte ná na táinte.- Health is better than wealth

Is fearr go mall ná go brách.- Better late than never

Is maith an scéalaí an aimsir-Time will tell

Is maith an t-anlann an t-ocras-Hunger is a good sauce

Maireann croí éadrom i bhfad.- Light heart lives long

Marbh le tae agus marbh gan é.- Can’t live with it, can’t live without it

Mol an óige agus tiocfaidh sí-Praise youth and youth will respond

Ní mar a shíltear a bhítear-Things aren’t always what they seem

Ní neart go cur le chéile.- There is no strength like co-operation

Ní thagann ciall roimh aois-Sense does not come before age

Níl aon tinteán mar do thinteán féin-No place like home

Tír gan teanga tír gan anam-A country without a language is a country without a soul

Tús maith leath na hoibre-A good start is half the work

 

 

 

 

 

 

 

Amhrán na bhFiann

 

Sinne Fianna Fáil

Atá faoi gheall ag Éirinn,

Buíon dár slua

Thar toinn do ráinig chugainn.

Faoi mhóid bheith saor

Seantír ár sinsear feasta,

Ní fhágfar faoin tíorán ná faoin tráill;

Anocht a théam sa bhearna bhaoil,

Le gean ar Ghaeil, chun báis nó saoil,

Le gunna scréach faoi lámhach na bpiléar,

Seo libh canaig’ amhrán na bhFiann.

 

 

 

 

Brat Glas

Bímid ag smaoineamh ar an bplainéad,

Bímid ag obair is ag foghlaim,

Ag laghdú bruscair inár scoil,

Ag athchúrsáil le chéile.

 

Curfá

Brat glas, brat glas,

Ag séideadh leis an ngaoth,

Cuir fáilte roimh an mbrat glas,

Bígí ag athchúrsáil.

 

Seanbhréagáin is cánnaí stáin,

Buidéil, plaisteach agus páipéar,

Ag laghdú bruscair inár scoil,

Ag athchúrsáil le chéile.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ár nAthair

Ár nAthair atá ar neamh ,

go naofar d’ainm Go dtagadoríocht

Go ndéantar do thoil ar an talamh

mar a dhéantar ar neamh .

ár n-arán lae thúil

tabhair dúinn inniu

Agus maith dúinn ár bhfiacha

Mar a mhaithim i dneárbh

féichiúnaithe féin

Agus ná lig sinn igcathú

ach saor sin nó olc .

óir is leatsa an ríocht

agus an chumhacht agus an ghlóir

Trí shaol na saol .

Amen .